“Sốc văn hoá” là một hiện tượng tâm sinh lý mà bất cứ du học sinh nào đều phải trải qua khi lần đầu tiên đến sinh sống ở một đất nước xa lạ. Tuỳ thuộc vào sự hiểu biết, tuổi tác hay sự chuẩn bị về tâm lý của từng người mà mức độ ảnh hưởng của “sốc văn hoá” và thời gian vượt qua của mỗi người khác nhau. Người càng trẻ, khả năng thích nghi càng tốt thì ảnh hưởng sẽ ít đi; ngược lại những người lớn tuổi hơn thì khả năng thích nghi với sự thay đổi theo môi trường sống mới kém sẽ rất khó hoặc có thể không bao giờ vượt qua được cú “sốc” văn hoá.
“SỐC VĂN HOÁ” LÀ GÌ?
Theo từ điển trực tuyến Wikipedia , “Sốc văn hoá” là “một thuật ngữ được sử dụng để chỉ sự lo lắng và những cảm xúc (như ngạc nhiên, mất phương hướng, bối rối, v.v.) mà một người cảm thấy khi phải hoạt động trong một nền văn hóa hay môi trường xã hội hoàn toàn khác, ví dụ như ở nước ngoài. Nó nảy sinh từ những khó khăn trong việc hòa nhập với nền văn hoá mới, là nguyên nhân của việc khó lòng nhận thức cái gì là thích hợp và cái gì không. Tình trạng này thường đi đôi với sự căm ghét (vì lý do đạo đức hay mỹ học) đối với một số khía cạnh nhất định của nền văn hoá mới lạ hoặc khác biệt kia”.
Khái niệm này được Kalvero Oberg đưa ra lần đầu năm 1954. Một vài nhà nghiên cứu khác sau đó cũng đã nghiên cứu về "sốc văn hóa".

NHỮNG “TRIỆU CHỨNG” CỦA “SỐC VĂN HOÁ”
Theo tác giả Nguyễn Quang trong cuốn “Giao tiếp giao văn hoá” thì người bị “sốc văn hoá” thường có các biểu hiện sau đây:
- Nhớ người thân và bè bạn ở quê hương.
- Không có khả năng làm việc tốt.
- Ăn quá nhiều, uống quá nhiều hoặc ngủ quá nhiều.
- Tức giận hay không thiện cảm với những người của nền văn hoá mới.
- Luôn tự hào về nền văn hoá quê hương mình và luôn nhấn mạnh vào những mặt trái hay chê bai những điểm khác biệt của nền văn hoá nơi đang cư trú.
- Sống khép kín và tránh tiếp xúc với những người của nền văn hoá mới.
- Thiếu khả năng giải quyết hay lúng túng khi xử trí những vấn đề nảy sinh dù là nhỏ nhất nơi xứ người.
Đối với một người mới đến học tập và sinh sống ở một đất nước xa lạ, những phản ứng trên là hoàn toàn bình thường về tâm sinh lý. Vấn đề là cần phải biết cách điều chỉnh để vượt qua những ảnh hưởng của “sốc văn hoá” để thích nghi và sớm hoà nhập.
ĐIỀU CHỈNH ĐỂ SỚM THÍCH NGHI VỚI CUỘC SỐNG MỚI
Có 5 giai đoạn mà người mới đến sinh sống và học tập ở nước ngoài thường trải qua:
- Giai đoạn “Trăng mật”: Ban đầu người mới đến cảm thấy rất hạnh phúc và háo hức khi tiếp cận, khám phá và trải nghiệm một nền văn hoá mới. Quãng thời gian này thường kéo dài không lâu. Mức độ của sự hạnh phúc này có thể sẽ không bao giờ lặp lại với người đó.
- Giai đoạn “Sốc văn hoá”: Người mới đến bắt đầu cảm thấy “sốc” khi gặp những khó khăn về nhà cửa, hệ thống giao thông, việc làm, mua sắm và bất đồng ngôn ngữ.
- Những điều chỉnh đầu tiên: Những vấn đề về nhà cửa và mua sắm dần dần không còn là vấn đề khó khăn với người mới đến. Người mới đến có thể chưa thể nói trôi chảy nhưng đã có thể diễn đạt những ý kiến và tình cảm cơ bản bằng ngôn ngữ bản xứ.
- Sự biệt lập về tinh thần: Người mới đến phải sống xa gia đình và người thân nơi quê nhà một thời gian khá dài nên có thể cảm thấy cô độc. Một số người sẽ cảm thấy bực tức và mất tự tin do không thể thể hiện các ý kiến của mình bằng tiếng bản xứ như tiếng mẹ đẻ của mình hoặc do vẫn chưa tìm được việc làm hay nơi cư trú.
- Chấp nhận và hoà nhập: Những thói quen mới trong công việc, kinh doanh hay học tập được thiết lập. Người mới đến sẽ quen dần với những phong cách làm việc mới, tập quán, thức ăn và tính cách của những người bản xứ. Họ sẽ dần dần quen với những người bạn mới, cộng đồng mới và ngôn ngữ bản xứ.
Những người mới đến trải qua các giai đoạn trên theo nhiều cách khác nhau. Có người không bao giờ có giai đoạn “Trăng mật” vì hoàn cảnh đến đất nước mới này của họ là bắt buộc hay ngoài ý muốn. Ngoài ra, các yếu tố khác như tính cách cá nhân, tuổi tác, khả năng tiếp thu ngôn ngữ, hiểu biết về văn hoá nơi họ đến, sự ủng hộ của gia đình và người thân, các vấn đề về tài chính, việc làm và động lực đến sống ở nước ngoài cũng ảnh hưởng đến mức độ “sốc văn hoá” và khả năng và độ dài thời gian thích nghi để vượt qua “sốc văn hoá”.
MỘT VÀI LỜI KHUYÊN
Để sớm vượt qua “Sốc văn hoá” khi đến sống và học tập ở nước ngoài, những người mới đến cần tìm hiểu trước thật kỹ về văn hoá của đất nước mà mình sắp đến. Các tổ chức đưa học sinh du học hay tổ chức nhận nhập cư thường tổ chức các khoá học định hướng văn hoá nhằm giúp những người mới đến tìm hiểu về đất nước, con người và tập quán của người bản xứ. Dù vậy, những điều thu nhận từ các khoá học định hướng văn hoá vẫn chưa đủ, người mới đến cần tìm hiểu thêm qua những người đã từng sinh sống và học tập ở đất nước đó. Một nguồn thông tin khác là từ Internet hay sách báo khác. Càng hiểu kỹ về văn hoá nước sở tại thì mức độ và thời gian “sốc văn hoá” sẽ giảm đi rất nhiều và khả năng thích nghi sẽ nhanh hơn.
“Bất đồng ngôn ngữ” cũng là một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến “sốc văn hoá”. Do đó, chuẩn bị thật tốt về ngôn ngữ để có thể giao tiếp tốt với người bản ngữ để tránh sự hiểu lầm do diễn đạt sai hay sự bực tức do không thể diễn đạt đúng ý nghĩ của mình bằng tiếng bản xứ.
Người mới đến cần chuẩn bị về mặt tâm sinh lý để đón nhận “sốc văn hoá” nơi xứ người. Cần tự hào về nền văn hoá gốc của mình nhưng cũng phải biết cách chấp nhận và tôn trọng nền văn hoá bản xứ hay các nền văn hoá khác đang tồn tại song hành với nền văn hoá bản xứ.

Trần Mạnh Trung
Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Tiếng Anh

---

Phan Quốc Thịnh @ 07:11 11/11/2011
Số lượt xem: 286